भारतात वाळवंटातील जहाजे होत आहेत कमी, उंट संवर्धनाची गरज

उंटाचा उल्लेख होताच अचानक मनात वाळवंटाचा विचार येतो. एकेकाळी वाळवंटातील वाहतुकीचे मुख्य साधन असलेले उंट आता धोक्यात आले आहेत. त्यांची संख्या केवळ भारतातच नाही तर जगभरात कमी होत आहे. कदाचित यामुळेच संयुक्त राष्ट्रांनी २०२४ हे वर्ष उंटाचे वर्ष म्हणून साजरे करण्याची घोषणा केली आहे, जेणेकरून लोकांचे लक्षही उंटांच्या संवर्धनाकडे जाईल. जगातील 90 देशांमध्ये उंटांचे संवर्धन आणि त्यांची संख्या वाढवण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. भारतात राजस्थानमध्ये सर्वाधिक उंट आढळतात आणि येथेही गेल्या काही वर्षांत सरकारी पातळीवर काही काम झाले आहे. विशेषत: 2014 मध्ये राजस्थान सरकारने उंटाला राज्य प्राणी म्हणून घोषित केले होते आणि 2015 मध्ये, राज्य सरकारने राजस्थान उंट (कत्तल प्रतिबंध आणि तात्पुरती प्रजनन किंवा निर्यात नियमन) कायदा आणला, ज्याच्या अंतर्गत उंटाची निर्यात बंद केली गेली. राज्यात बंदी घालण्यात आली होती. तथापि, नंतर राज्याबाहेर उंटांच्या निर्यातीसाठी परवानग्या देण्याचे अधिकार एका सक्षम प्राधिकरणाला देण्यात आले. सत्य हे आहे की परमिट मिळणे ही सोपी प्रक्रिया नाही आणि त्यासाठी बराच वेळ लागतो. (number of camels dwindling in Rajasthan)

उत्तर आफ्रिका आणि मध्य आशियातील उंट हे खरे उंट मानले जातात. यामध्ये ड्रोमेडरी (एक कुबड असलेला उंट) आणि बॅक्ट्रियन (दोन कुबड असलेला उंट) यांचा समावेश आहे. भारतात प्रामुख्याने राजस्थान, उत्तर प्रदेश, गुजरात, मध्य प्रदेश, हरियाणा उंट सापडतात, पण राजस्थानमध्ये सर्वाधिक 2.14 लाख उंट आहेत, तर देशभरात त्यांची संख्या 2.50 लाखांपेक्षा कमी झाली आहे. 2012-19 दरम्यान केलेल्या एका सर्वेक्षणात भारतातील उंटांची संख्या झपाट्याने घटल्याचे समोर आले आहे. देशात ती 1.5 लाखांनी कमी होऊन केवळ 2.52 लाखांवर आली आहे. 2019-23 मध्ये ही संख्या आणखी कमी झाली आहे. नागालँड आणि मेघालय सारख्या राज्यांमध्ये उंट अधिकृतपणे नामशेष झाले आहेत. गोमठ, नांचना, जैसलमेरी, मेवाडी, अलवारी, सिंधी, कच्छी आणि बिकानेरी जातीचे उंट राजस्थानात आढळतात. राजस्थानची लोकदेवता पाबूजींना उंटांची देवता म्हणतात. गुजरातमध्ये समुद्रात पोहणारे उंटही आढळतात. हे कच्छचे खरई जातीचे उंट आहेत, जे दररोज समुद्रात फिरतात आणि समुद्री वनस्पती खारफुटी खातात. मात्र, गेल्या काही वर्षांत उद्योगधंद्यांच्या विस्तारामुळे खारफुटीचा ऱ्हास होत असून, खराई उंटांना अन्नाचा प्रश्न भेडसावत आहे. आता संपूर्ण गुजरातमध्ये सुमारे 4500 हजार खरई उंट उरले आहेत. उंटांच्या संवर्धनासाठी अनेक प्रयत्न केले जात आहेत. भारत सरकारने 1984 मध्ये बिकानेरमध्ये उंट प्रकल्प संचालनालयाची स्थापना केली होती. 1995 मध्ये त्याचे राष्ट्रीय उंट संशोधन केंद्रात रूपांतर करण्यात आले. उंट संवर्धन योजनेंतर्गत, 2023 मध्ये, राजस्थान सरकारने तोडी (उंटाच्या बाळांच्या) जन्मावर दोन हप्त्यांमध्ये उंट पाळणाऱ्यांना 10,000 रुपये प्रोत्साहनपर रक्कम देण्यास सुरुवात केली होती. वाळवंटातील जहाजांच्या संख्येत झालेली घट खरोखरच चिंताजनक आहे. संयुक्त राष्ट्राने उंटाचे वर्ष घोषित केले आहे, पण भारतातही उंट वाचवण्यासाठी युद्धपातळीवर प्रयत्न करण्याची नितांत गरज आहे. काही वर्षांत उंट केवळ पुस्तकांच्या चित्रातच दिसतील असे घडणार नाही. (camels dwindling in Rajasthan)