सवाई मान सिंग मेडिकल सेंटरमधील तज्ञांनी केलेल्या एका अलीकडील अभ्यासात असे दिसून आले आहे की, अंदाजे ७२ टक्के मुले दररोज सरासरी ३ ते ६ तास मोबाईल फोनवर घालवतात, ज्यामुळे त्यांच्यात चिडचिड आणि आक्रमकता वाढते. मुलांवर वाढत्या स्क्रीन टाइमचा होणारा परिणाम समजून घेण्यासाठी, सेंटर फॉर सायकियाट्री येथील वरिष्ठ मानसशास्त्रज्ञ डॉ. जयश्री जैन यांनी, सुमारे एक वर्ष केंद्रात येणाऱ्या १० ते १६ वयोगटातील १५० मुलांचा अभ्यास केला. या अभ्यासादरम्यान, मुलांच्या आणि त्यांच्या पालकांच्या मुलाखती घेण्यात आल्या आणि त्यांच्या वर्तनाचे निरीक्षण करण्यात आले.
अभ्यासाच्या निष्कर्षांनुसार, अतिरिक्त स्क्रीन टाइमचा मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर स्पष्ट परिणाम होत आहे. त्यात असे म्हटले आहे की, मुलांना एकाग्रतेचा अभाव, चिडचिड, लक्ष न लागणे, एकटेपणा, झोपेच्या समस्या आणि वर्तणुकीतील बदल जाणवत आहेत. डॉ. जैन यांच्या मते, अभ्यास केलेल्या मुलांपैकी ७२ टक्के मुले दररोज ३ ते ६ तास मोबाईल फोन वापरत होती. ६० टक्के मुले अभ्यासादरम्यान विचलित होत होती. ४८ टक्के मुलांमध्ये चिडचिड आणि आक्रमकता दिसून आली. शिवाय, रात्री उशिरा मोबाईल पाहिल्यामुळे ४१ टक्के मुलांना झोपायला त्रास होत होता. अभ्यासानुसार, सुमारे ३५ टक्के मुलांमध्ये त्यांच्या कुटुंबाशी संवादाचा अभाव दिसून आला.
मानसशास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की मोबाईलच्या व्यसनाच्या काळात, मुले त्यांचे मोबाईल फोन अतिवापरतात आणि त्याशिवाय त्यांना चिंता वाटते. अभ्यासानुसार, जी मुले मोबाईल फोनवर जास्त वेळ घालवतात, त्यांना अनेकदा वर्तणुकीशी संबंधित समस्या जाणवतात, जसे की वापराबाबत पालकांशी खोटे बोलणे, सोशल मीडियावरील पोस्ट आणि फीड्स वारंवार तपासणे, राग आणि चिडचिड, कुटुंब आणि मित्रांपासून दूर राहणे, झोपण्यापूर्वी मोबाईल फोन वापरणे आणि रात्री उशिरापर्यंत जागे राहणे. त्यांनी सांगितले की ही स्थिती मानसिक आणि वर्तणुकीशी संबंधित अवलंबित्वात विकसित होऊ शकते, जे इतर कोणत्याही व्यसनाइतकेच गंभीर असते. डॉ. जैन यांनी स्पष्ट केले की सोशल मीडिया आणि छोटे व्हिडिओ मेंदूमध्ये डोपामाइन नावाचे आनंदाचे रसायन स्रवतात. यामुळे मोबाईल फोन वारंवार वापरण्याची इच्छा निर्माण होते. शिवाय, जेव्हा मुलाला एखादे ध्येय, खेळ किंवा सर्जनशील कृती मिळत नाही, तेव्हा ते मोबाईल फोनकडे आकर्षित होतात. त्यांनी स्पष्ट केले की मुलांचा स्क्रीन टाइम वाढल्याने त्यांची शारीरिक हालचाल कमी झाली.
अभ्यासात असे दिसून आले की, अशी मुले वर्गात आणि अभ्यासात लक्ष केंद्रित करू शकत नाहीत आणि त्यांना काहीही लक्षात राहत नाही. मोबाईल फोनवर जास्त वेळ घालवणाऱ्या मुलांमध्ये चिडचिड, लक्ष न लागणे, झोपेच्या समस्या आणि सामाजिक एकाकीपणा यांसारख्या समस्या वाढत असल्याचे दिसून आले. अनेक मुलांमध्ये नैराश्य आणि चिंतेची लक्षणेही आढळली. मुलांना मोबाईल फोन आणि स्क्रीनपासून दूर ठेवण्यात कुटुंबाची भूमिका महत्त्वाची आहे. पालकांनी मुलांसाठी स्क्रीन टाइमची मर्यादा निश्चित करावी. घरात फोनसाठी एक टोपली तयार करा. जेवणाच्या वेळी घरातील सर्व सदस्यांनी आपले फोन तिथे ठेवावेत. मुलांना खेळ खेळण्यासाठी, पुस्तके वाचण्यासाठी आणि सर्जनशील कामांमध्ये सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित केले पाहिजे.
मोबाईल फोनवर वेळ घालवण्याची समस्या आता केवळ मुलांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही; तरुण पिढी आणि वृद्ध लोकही यामुळे प्रभावित होत आहेत. परिणामी, घरातील वाढत्या तणावामुळे नातेसंबंध तुटत आहेत आणि समाजात एक आक्रमक वर्गही वाढत आहे. तंत्रज्ञान हे मानवी सोयीसाठी आहे, परंतु जेव्हा माणूस त्याचा गुलाम बनतो, तेव्हा ती एक समस्या किंवा आजार बनते. देशाचे भविष्य आजच्या मुलांवर आणि तरुणांवर अवलंबून आहे. जर ते मानसिक आणि शारीरिकदृष्ट्या सक्षम नसतील, तर भविष्य उज्ज्वल कसे असू शकते? मुलांमध्ये स्क्रीन टाइमच्या वाढत्या व्यसनाला आळा घालण्यासाठी, या व्यसनाच्या मानसिक आणि शारीरिक दुष्परिणामांविषयी जागरूकता निर्माण करण्याकरिता सामाजिक मोहिमा सुरू करण्याची गरज आहे.