Dadabhai Naoroji : भारताचे ग्रँड ओल्ड मॅन म्हणून प्रसिद्ध असलेले दादाभाई नौरोजी यांचे योगदान केवळ स्वातंत्र्य चळवळीपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी समाजसुधारक, शिक्षणतज्ज्ञ, राजकारणी, आर्थिक विचारवंत, पत्रकार, संघटक आणि ब्रिटिश भारताचे अनधिकृत राजदूत म्हणूनही उल्लेखनीय भूमिका बजावली. अगदी दोनशे वर्षांपूर्वी एका साध्या पारशी कुटुंबात जन्मलेले नौरोजी हे भारतीय इतिहासात असे व्यक्तिमत्व म्हणून उदयास आले ज्यांना अनेक क्षेत्रात अग्रणी भूमिका बजावणारा पहिला भारतीय होण्याचा मान मिळाला. नौरोजी हे देशातील पहिले व्यक्ती होते ज्यांनी १८६७-६८ मध्ये भारताचे दरडोई उत्पन्न मोजले आणि ते फक्त वीस रुपये प्रतिवर्ष असल्याचे सांगितले. त्यांना संपत्तीच्या निचरा सिद्धांताचे पहिले समर्थक म्हणूनही ओळखले जाते. ते ब्रिटिश संसदेत निवडून आलेले पहिले भारतीय होते. १९०६ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवताना त्यांनी पहिल्यांदाच जाहीरपणे ‘स्वराज्य’ची मागणी केली.
मुंबईतील एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये गणित शिकवण्यास सुरुवात केल्यापासून त्यांचे शिक्षक जीवन सुरू झाले. १८५१ मध्ये त्यांनी खरशेदजी नसरवानजी कामा यांच्यासोबत ‘रस्त गोफ्तार’ नावाचे अँग्लो-गुजराती साप्ताहिक मासिक प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली, जे सामाजिक सुधारणा आणि राष्ट्रीय प्रबोधनाचे माध्यम बनले. त्याच वर्षी त्यांनी ‘राहनुमाई मजदयस्नान’ सभा स्थापन करून पारशी समाजातील वाईट गोष्टी दूर करण्याचा प्रयत्न केला. नंतर, त्यांनी अध्यापन सोडून व्यवसाय जगात प्रवेश केला. १८५५ मध्ये इंग्लंडला पोहोचल्यानंतर ते पहिल्या भारतीय व्यावसायिक औषध कंपनी ‘कामा अँड कंपनी’ मध्ये सामील झाले. येथे काम करताना त्यांना वाटले की भारताची खरी प्रगती केवळ आर्थिक स्वावलंबनानेच शक्य नाही, त्यासाठी राजकीय जागरूकता आणि सामाजिक सुधारणा देखील आवश्यक आहेत.
त्यांना असे वाटले की भारतात होणाऱ्या शोषण आणि अन्यायाच्या सत्यतेची जाणीव ब्रिटिश जनतेला करून देणे खूप महत्वाचे आहे. त्यांचा असा विश्वास होता की जर ब्रिटिश जनतेला भारताच्या वास्तविक परिस्थितीची जाणीव झाली तर ते वसाहतवादी धोरणांविरुद्ध आवाज उठवतील. या उद्देशाने त्यांनी विविध सामाजिक-राजकीय संघटनांच्या स्थापनेत आणि चालविण्यात सक्रिय सहभाग घेतला. या क्रमाने १८६५ मध्ये ‘लंडन इंडिया सोसायटी’ची स्थापना झाली, जी परदेशात स्थापन झालेली पहिली भारतीय संघटना होती. सामाजिक आणि बौद्धिक संवादाद्वारे भारतीय आणि ब्रिटिशांना जोडणे हा त्याचा उद्देश होता. १ डिसेंबर १८६६ रोजी या संघटनेचे ‘ईस्ट इंडिया असोसिएशन’मध्ये रूपांतर झाले, ज्याने भारताच्या राजकीय मागण्यांना एक पद्धतशीर स्वरूप देण्याचे आणि त्या ब्रिटिश सरकारपर्यंत पोहोचवण्याचे काम केले.
नौरोजी हे भारतीय राष्ट्रीय चळवळीचे असे प्रणेते होते, ज्यांनी येणाऱ्या पिढ्यांना संघटना, राजकारण आणि आर्थिक जाणीवेचा मार्ग दाखवला. इतकेच नाही तर त्यांनी वसाहतवादी राजवटीच्या धोरणांचा सखोल अभ्यास करून भारताची गरिबी आणि ब्रिटिश साम्राज्यवादाचे शोषणकारी स्वरूप उघड केले. विशेषतः त्यांनी मांडलेला ‘संपत्ती निचरा सिद्धांत’ भारतीय राष्ट्रवादाच्या आर्थिक पायाचा मध्यवर्ती आधारस्तंभ बनला. खरं तर, १७६५ च्या अलाहाबाद करारानंतर, जेव्हा ईस्ट इंडिया कंपनीला बंगाल, बिहार आणि ओरिसामध्ये दिवाणीचा अधिकार मिळाला, तेव्हा भारतात संघटित आर्थिक लुटीची प्रक्रिया सुरू झाली. या शोषणाचे वैज्ञानिक विश्लेषण सादर करणाऱ्या पहिल्या भारतीय बुद्धिजीवींपैकी एक नौरोजी होते. त्यांनी ईस्ट इंडिया कंपनी आणि क्राउन राजवटीत भारतातील आर्थिक समस्यांचा सखोल अभ्यास केला आणि तथ्ये आणि तक्त्यांवर आधारित अनेक शोधनिबंध सादर केले. २ मे १८६७ रोजी ‘ईस्ट इंडिया असोसिएशन’च्या बैठकीत त्यांनी ‘इंग्लंडची भारताप्रती कर्तव्ये’ या त्यांच्या संशोधन पत्रात पहिल्यांदाच संपत्तीच्या निचरा होण्याचा सिद्धांत मांडला. या सिद्धांतानुसार, भारतातून इंग्लंडला पाठवल्या जाणाऱ्या मोठ्या प्रमाणात पैशाच्या बदल्यात भारताला कोणताही थेट आर्थिक किंवा व्यापारी फायदा मिळाला नाही. संपत्तीच्या निचरा होण्याची ही प्रक्रिया भारतीय गरिबी आणि मागासलेपणाचे मूळ कारण आहे असे नौरोजींचे स्पष्ट मत होते. १८७६ मध्ये त्यांनी ‘भारताच्या गरजा आणि साधन’ नावाचा आणखी एक शोधनिबंध सदर संस्थेसमोर सादर केला, ज्यामध्ये असे दिसून आले की १८३५ ते १८७२ दरम्यान भारतातून इंग्लंडला सुमारे ५०० दशलक्ष पौंड स्टर्लिंग (आजच्या काळात हजारो कोटी रुपये) पाठवण्यात आले. त्यांच्या मते, दरवर्षी भारतातून सरासरी ३० दशलक्ष पौंड इंग्लंडला पाठवले जातात. एक खरे देशभक्त आणि एक हुशार अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून नौरोजींनी हे शोषण केवळ संख्यात्मक दृष्टीने सिद्ध केले नाही तर ब्रिटिश अर्थशास्त्रज्ञांना आणि धोरणकर्त्यांना त्यांच्या युक्तिवादांनी या विषयावर गंभीर चर्चा करण्यास भाग पाडले. त्यांच्या असाधारण व्यक्तिमत्त्वामुळे ते येणाऱ्या अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणास्त्रोत राहतील.